1. Nhân quyền và môi trường

Môi trường, rộng lớn hơn là hệ sinh thái toàn cầu, là một phần thiết yếu để tạo dựng một cuộc sống tốt đẹp – thịnh vượng, sức khỏe và hạnh phúc—cho mọi người, ở thế hệ hiện tại và các thế hệ tương lai. Trên thực tế, môi trường sống tự nhiên trên trái đất đang phải chịu tải quá sức từ việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, việc phát triển các ngành công nghiệp trong khi thiếu kiểm soát hiệu quả việc xả thải ô nhiễm, v.v.

Môi trường ở nhiều vùng, nhiều nơi đã trở thành nguồn mang đến rủi ro và đe dọa tới sức khỏe, tài sản và sinh kế của người dân. Ở nhiều nơi, tiếp cận của người dân và cộng đồng tới các nguồn năng lượng sống như nước, không khí sạch và không gian xanh bị giới hạn. Ước tính theo số liệu năm 2016, trên thế giới khoảng 32 triệu người có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi ô nhiễm môi trường. Hệ quả là khoảng từ 7 triệu tới 17 triệu người chủ yếu sinh sống ở các nước có mức thu nhập thấp và thu nhập trung bình đang chịu ảnh hưởng xấu về sức khỏe ở các mức độ khác nhau.

Những lý do chính tạo nên sự bất bình đẳng giữa những người được hưởng lợi từ môi trường và nhưng người phải chịu hậu quả (trả giá cho việc sử dụng và khai thác các nguồn lực môi trường) là do sự khác biệt đơn giản là về địa lý, địa bàn sinh sống làm việc, sâu xa hơn là quyền năng của từng cá nhân, cộng đồng trong việc tạo thay đổi và ảnh hưởng tới các quyết sách về môi trường, mô hình phát triển hay tăng trưởng và các thiết chế kinh tế, văn hóa, chính trị nói chung.

Thiệt hại môi trường có thể ảnh hưởng tiêu cực tới nhiều quyền con người, bao gồm quyền sống, quyền về sức khỏe, về thực phẩm, nguồn nước và nhà ở. Để bảo vệ môi trường và các quyền con người gắn với và phụ thuộc vào môi trường, các quyền cơ bản sau đây cần được công nhận và bảo vệ:

  • Tìm kiếm, nhận và truyền đạt các thông tin về môi trường
  • Tham gia vào quá trình ra quyết định chính sách công về các vấn đề môi trường
  • Có biện pháp giải quyết và khắc phục hiệu quả với các vi phạm về các quyền môi trường

Bảo vệ môi trường và quyền môi trường gắn liền với việc đảm bảo các quyền cơ bản khác của của người như quyền tự do biểu đạt, tự do hiệp hội và hội họp, v.v. Đồng thời, luật nhân quyền quốc tế công nhận quyền của những người bảo vệ quyền môi trường. Họ có quyền tiến hành công việc mà không bị can thiệp. Nhà nước có nghĩa vụ bảo vệ họ trước những can thiệp, đe dọa và bạo lực, và có biện pháp giải quyết, khắc phục hiệu quả với các vi phạm nhân quyền.

 

2. Công lý môi trường trong bối cảnh Việt Nam

“Quyền sống trong môi trường trong lành” là một quyền hiến định theo qui định tại điều 43 Hiến pháp Việt Nam năm 2013. Việt Nam ở trong số trên 120 quốc gia trên thế giới, trong đó có Na Uy, Phần Lan, Costa Rica và Brazil, có qui định bảo vệ quyền môi trường trong Hiến pháp. Nghiên cứu thực chứng cho thấy bảo vệ hiến định về quyền môi trường là tiền đề cho một cải cách rộng rãi, kích hoạt các sửa đổi trong các luật về môi trường, tăng cường hiệu lực các thiết chế thực thi pháp luật, thúc đẩy sự tham gia của người dân vào quá trình ra quyết định, và chống lại các xu hướng chính sách đi ngược với bảo vệ môi trường và hệ sinh thái chung. Trên hết, bảo vệ hiến định về quyền môi trường mang lại kết quả tích cực hơn về môi trường, ví dụ như việc giảm thiểu ô nhiễm không khí và hiệu ứng nhà kính ở các nước công nghiệp phát triển.

Theo một khảo sát toàn quốc tiến hành ở Việt Nam năm 2015, có tới gần một phần ba số người dân–trên tổng số 13,481 người tham gia khảo sát—cho rằng họ đang sống trong một môi trường ô nhiễm, và hơn một nửa số người dân cho rằng chính quyền địa phương nơi họ đang sinh sống ưu tiên phát triển kinh tế hơn bảo vệ môi trường. Thiếu thông tin về môi trường, hạn chế việc tham gia của người dân và cộng đồng trong đánh giá tác động môi trường các dự án đầu tư và quá trình ra quyết định, thiếu vắng các cơ chế giải quyết hiệu quả các khiếu nại yêu cầu chấm dứt tình trạng vi phạm gây ô nhiễm cũng như khiếu kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại do ô nhiễm chính là một số thách thức chính cho việc đảm bảo quyền môi trường và tiếp cận công lý môi trường trên thực tế.

Trong bối cảnh phát triển ở Việt Nam, sẽ cần thêm thời gian để đánh giá liệu có hay không mối quan hệ ‘nhân quả’ giữa qui định mới trong Hiến pháp và tình hình môi trường được cải thiện. Điều này, phụ thuộc vào khả năng điều chỉnh mô hình phát triển, song hành với các nỗ lực bảo đảm tiếp cận công lý môi trường cho người dân, cộng đồng bị ảnh hưởng bởi ô nhiễm, đổi mới quản trị địa phương và tăng cường pháp quyền.

 

3. Các hoạt động dự kiến nhằm thúc đẩy công lý môi trường

3.1 Hoạt động nghiên cứu, thảo luận giúp nhận diện các thách thức về bảo vệ môi trường và đảm bảo công lý môi trường ở Việt Nam

3.2 Xây dựng diễn đàn khuyến khích thảo luận, trao đổi kinh nghiệm trong nước và quốc tế về xây dựng các thiết chế pháp lý cũng như biện pháp bảo đảm công lý môi trường trên thực tế, cụ thể ưu tiên một số chuyên để sau:

  • Cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận thông tin về môi trường, đảm bảo sự tham gia và giám sát của người dân vào các quyết định liên quan đến môi trường
  • Cơ chế bảo hiến để bảo vệ hiệu quả và thực chất “quyền sống trong môi trường trong lành”
  • Thực tiễn về đánh giá tác động môi trường, vai trò và trách nhiệm của doanh nghiệp trong bảo vệ môi trường
  • Tội phạm hình sự về môi trường – tương quan giữa phòng, chống & giải quyết hậu quả
  • Cơ chế bồi thường cho thiệt hại do ô nhiễm – công bằng và công lý cho các nhóm yếu thế (phụ nữ, trẻ em.v.v.)
  • Pháp luật và chính sách về thu hút đầu tư, mô hình tăng trưởng và hàm ý chính sách “không chấp nhận đánh đổi môi trường vì lợi ích trước mắt”

3.3 Thúc đẩy thực hành tốt thúc đẩy việc ghi nhận và đảm bảo công lý môi trường:

  • Tăng cường nhận thức, truyền thông về công lý môi trường
  • Chia sẻ thông tin về các kinh nghiệm, mô hình và thực hành tốt

3.4 Tham gia các mạng lưới và diễn đàn quốc tế về nhân quyền và môi trường, tập trung vào một số chủ đề ưu tiên sau:

  • Các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) và quyền môi trường, công lý môi trường
  • Nhân quyền và biến đổi khí hậu
  • Hợp tác khu vực/tiểu vùng Mekong về quyền môi trường và phát triển bền vững

 

BÀI VIẾT CÙNG CHỦ ĐỀ

Công lý Môi trường

Thúc Đẩy Công Lý Môi Trường Tại Việt Nam: Thách Thức Và Khả Năng

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa diễn ra mạnh mẽ từ khi Việt Nam thực hiện chính sách Đổi Mới năm 1986. Đi kèm với quá trình này là tình trạng ô nhiễm môi trường do khí ́thải và chất thải của quá trình sản xuất và sinh hoạt. Năm 2016 là một […]

Công lý Môi trường

Kiến nghị về việc cấp phép nhận chìm vật chất nạo vét luồng lạch của Trung tâm nhiệt điện Vĩnh Tân và vấn đề phát triển nhiệt điện than ở Việt Nam

Kính gửi: – Ông Nguyễn Xuân Phúc, Thủ tướng Chính phủ – Ông Võ Văn Thưởng, Trưởng Ban Tuyên giáo Trung Ương – Ông Nguyễn Văn Bình, Trưởng Ban Kinh tế Trung Ương – Ông Phan Xuân Dũng, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội – Ông Trần […]