Thúc Đẩy Công Lý Môi Trường Tại Việt Nam: Thách Thức Và Khả Năng

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa diễn ra mạnh mẽ từ khi Việt Nam thực hiện chính sách Đổi Mới năm 1986. Đi kèm với quá trình này là tình trạng ô nhiễm môi trường do khí ́thải và chất thải của quá trình sản xuất và sinh hoạt. Năm 2016 là một năm đáng ghi nhớ với nhiều cuộc biểu tình của người dân ở Hà Nội, Hà Tĩnh, Quảng Bình, TP. Hồ Chí Minh… đòi hỏi thông tin minh bạch hay bồi thường bởi người dân ở những vùng biển Hà Tĩnh, Quảng Bình… bị ô nhiễm. Có lẽ đây sẽ là xu hướng phản ứng của người dân nếu các cơ chế và công cụ hiện có của hệ thống hành pháp, lập pháp và tư pháp không đảm bảo công lý giữa nhiều chủ thể trong một môi trường sống chung.

 

Trong bối cảnh này, Không Gian Nhân Quyền (HRS) cùng gần 50 người tham dự đã cùng thảo luận khái niệm “công lý môi trường” và các vấn đề xung quanh công lý môi trường ở Việt Nam trong buổi sáng ngày 15 tháng 02 năm 2017. Theo diễn giả Nam Hương “không có một khái niệm thống nhất về công lý môi trường, thường các khái niệm (đang được sử dụng bởi một số cơ quan, học giả trên thế giới) được định nghĩa theo hướng một mục tiêu cần đạt tới và để đạt tới thì cần một số điều kiện nhất định”. Nhìn chung, “công lý môi trường là ý tưởng rằng tất cả các phí tổn và lợi ích từ môi trường nên được phân bố đều cho toàn bộ dân cư” (Mariana & Felipe, 2013).

Ở Việt Nam, quyền được sống trong một môi trường trong lành của người dân được khẳng định tại Điều 43 của Hiến pháp sửa đổi năm 2013. Nhằm hiện thực hóa quyền này của người dân, Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản pháp luật như Luật bảo vệ môi trường, Bộ luật Hình sự đã đề cập đến tội phạm môi trường, Bộ luật dân sự về bồi thường thiệt hại, và nhiều luật và chính sách có liên quan khác. Trên thực tế, theo Chỉ số Công lý 2015, 31% người dân cho biết đang sống trong môi trường có ô nhiễm. Nguồn gây ô nhiễm chủ yếu bao gồm rác thải sinh hoạt (40%), nguồn nước sông/hồ/nước ngầm (30%), cơ sở sản xuất (12%), xả thải từ nhà máy/khu công nghiệp (10%), cơ sở khai khoáng (2%), và ô nhiễm khác (6%).

Ngoài ra, mối liên hệ giữa ô nhiễm môi trường và bệnh tật, nghèo đói và an ninh trật tự cũng được các chuyên gia và người tham gia thảo luận. Một số ví dụ cụ thể: (i) mỗi năm Việt Nam có 150.000 bệnh nhân ung thư mới trong đó 75.000 người chết hàng năm, trung bình 205 người/ngày (Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước thuộc Bộ TN&MT); (ii) GDP cứ tăng 1% thì thiệt hại do ô nhiễm môi trường sẽ làm mất đi 3% GDP (Nguyễn Thế Chinh & Thắng, 2014); (iii) Chỉ có 30% khiếu kiện về ÔNMT được giải quyết, 48% chưa giải quyết xong và 22% không được giải quyết và không nhận được bất kỳ phản hồi nào từ các cơ quan quản lý nhà nước (Báo cáo chỉ số công lý của UNDP, 2012) có lẽ có mối liên quan đến các cuộc biểu tình và xung đột giữa người dân với các doanh nghiệp và cơ quan chức năng trong những năm 2015 & 2016. Do đó, Việt Nam đang đối mặt nhiều thách thức trong việc đảm bảo môi trường sống trong lành cho người dân.

Những vụ việc về ô nhiễm môi trường được dư luận quan tâm trong năm 2015 & 2016 đã cho thấy để giúp đảm bảo quyền sống trong một môi trường trong lành của người dân thì cần phải khỏa lấp những chỗ trống trong quản lý nhà nước nói chung, cụ thể: (i) cần có cơ chế bảo hiến hay tòa án Hiến pháp để diễn giải và bảo vệ “quyền sống trong môi trường trong lành” của người dân, (ii) tạo hành lang pháp lý để giải quyết các khiếu kiện cá nhân hoặc tập thể, (iii) rà soát lại pháp luật và chính sách về thu hút đầu tư, (iv) và thực hành quản trị dân chủ – công khai, minh bach, tham gia,, trách nhiệm giải trình.

Bên cạnh đó, Diễn đàn cũng ghi nhận một số tín hiệu tích cực từ người tham dự, đặc biệt là đại diện của các tổ chức xã hội dân sự. Theo đó, đại diện của Green ID đã chia sẻ về việc thực hiện những nghiên cứu về đo nồng độ ô nhiễm không khí ở một số thành phố, trong đó có Hà Nội và TP Hồ Chí Minh cũng như các nỗ lực nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Một đại diện đến từ một tổ chức cộng đồng thanh niên ở Hà Nội đã chia sẻ những đóng góp của nhóm trong việc giúp xanh hóa một số khu vực trong địa bàn Hà Nội….Có lẽ cần nhiều hơn nữa những nỗ lực như vậy để đến gần hơn mục tiêu “một môi trường trong lành” và đáng sống cho người dân Việt Nam.

Hội thảo là một trong những bước khởi đầu của HRS và các bên quan tâm về chủ đề công lý môi trường. Các nội dung thảo luận là tiền đề quan trọng để xây dựng và thực hiện những nghiên cứu cũng như các hoạt động cụ thể nhằm thúc đẩy và đảm bảo công lý môi trường ở Việt Nam sau này.

 

Tài liệu sử dụng tại hội thảo: